Facultatief betekenis
De betekenis van facultatief is dat iets niet verplicht is: je mag meedoen, maar je hoeft niet. Laat je het staan, dan kan niemand je daarop aanspreken.
Je ziet het woord meestal op het moment dat er iets wordt aangeboden. Een rooster met een extra vak, een reisprogramma met een uitstapje op een vrije middag, een uitnodiging met onderaan nog een onderdeel. De vraag die je dan hebt is steeds dezelfde: moet ik dit doen of niet. Facultatief geeft daar antwoord op, en dat antwoord is nee. Je komt het tegen in schoolreglementen, cao-teksten, reisprogramma’s, verdragen en verzekeringsvoorwaarden. Ontbreekt er nog iets? Stuur het in en maak kans op een Bol.com waardebon t.w.v. €100!
Wat betekent facultatief in gewoon Nederlands?
De betekenis van facultatief laat zich in twee woorden vangen: niet verplicht. Zo staat het in de woordenboeken die het woord beschrijven, en Van Dale zet er in een oudere druk de toevoeging bij dat het aan je eigen keus wordt overgelaten. Als naaste woorden noemen ze optioneel, onverplicht en vrijwillig; wil je dat eerste apart nalezen, dan vind je dat bij optioneel betekenis. Een puzzelwoordenboek komt bij dit ene woord zelfs op twaalf omschrijvingen uit, met daartussen uit eigen beweging, ter keuze en naar verkiezing.
Let ook op wat er niet staat. Facultatief zegt alleen dat de plicht ontbreekt, en verder niets. Of iets verstandig is, of het je iets oplevert en of er kosten aan vastzitten, moet je ergens anders lezen. Het woord is een bijvoeglijk naamwoord, maar het kan ook bijwoordelijk staan: je kunt een facultatief onderdeel hebben, en je kunt iets facultatief aanbieden.
Wat is een facultatief vak, en wat is facultatief werk?
De woordenboeken kiezen bijna allemaal het onderwijs als voorbeeld, en dat is niet zo vreemd: op een rooster staan plicht en aanbod onder elkaar. Een facultatief vak is een vak dat je opleiding wel aanbiedt, maar niet voorschrijft. Je kunt het volgen omdat het je interesseert of omdat je het verderop denkt te kunnen gebruiken, en je kunt het laten staan zonder dat je iets mist wat moest. Een ouder naslagwerk zegt het concreter: bij zo’n vak hoeft de leerling geen examen af te leggen. Ook een losse les kan facultatief zijn: het uur gaat door, maar wie wegblijft overtreedt geen regel.
Buiten de school noemen de woordenboeken ook facultatief werk: het onbetaalde werk dat iemand jarenlang voor een asiel of een stichting doet. Ook daar gaat het om iets wat niemand je oplegt.
Welk woord staat tegenover facultatief?
Dat is verplicht, en de woordenboeken zetten het er zelf bij als tegenhanger. Ze omschrijven verplicht als iets waartoe een regel of een gebod je dwingt, en pakken daar opnieuw een schoolvak bij – alleen nu een vak dat wel moet. De twee woorden liggen dus precies tegenover elkaar: het ene benoemt een plicht, het andere het ontbreken ervan.
Dat verschil zie je terug in de manier waarop een regeling is opgeschreven. Een plicht wordt er met zoveel woorden in benoemd, en het woord voor die manier van formuleren vind je bij expliciet betekenis. Bij een facultatief onderdeel blijft het bij een aanbod, en wordt er verder niets van je gevraagd.
Wanneer schrijf je facultatieve met een -e?
Dat hangt af van de plaats in de zin en van het woord dat erachter staat. Gaat er een de-woord of een meervoud achteraan, dan krijgt facultatief een -e: een facultatieve les, facultatieve vakken, een facultatieve excursie. Bij een het-woord zonder lidwoord of met een onbepaald lidwoord blijft de vorm kaal: een facultatief vak, facultatief werk. Komt het na een koppelwerkwoord, dan verandert er niets: dat vak is facultatief, die excursie is facultatief. Dezelfde regel geldt voor de meeste bijvoeglijke naamwoorden, en juist bij een lang woord als dit wordt die regel weleens overgeslagen.
De woordenboeken tekenen daarnaast de trappen van vergelijking op: facultatiever en facultatiefst, met facultatievere en facultatiefste als verbogen vorm. Er is zelfs een vorm op -s, zoals in “iets facultatiefs”. Die vormen heb je in een gewone zin niet vaak nodig, maar ze staan er wel.
Wat is een facultatieve excursie bij een reis?
Wie een reis boekt, ziet het woord terug in het reisprogramma. Een facultatieve excursie is een uitstapje dat de reisorganisatie aanbiedt zonder dat het in de reis zit: je kunt meegaan, en je kunt je dag ook zelf indelen, in je eigen tempo en naar eigen inzicht.
Waar het bij zo’n uitstapje op aankomt, is de prijs. De entreegelden zitten niet bij de reissom in, dus wie meegaat krijgt daar een aparte rekening voor. Die rekening hoort bij het reisprogramma en niet bij het woord: facultatief zegt hier hetzelfde als op een rooster, namelijk dat meedoen een keuze is.
Hoe spreek je facultatief uit, en waarom staat er soms fakultatief?
Het woord telt vier lettergrepen en de klemtoon ligt achteraan, op -tief. Afbreken doe je zo: fa-cul-ta-tief. De -ief aan het eind is het achtervoegsel. De woordenboeken die de uitspraak opschrijven, zetten het klemtoonteken vlak voor die laatste lettergreep.
In oudere naslagwerken kom je de schrijfwijze fakultatief tegen, met een k. Wie dat in een oud woordenboek ziet staan, leest dus gewoon hetzelfde woord. De gangbare vorm is tegenwoordig facultatief met een c, en zo staat het ook in de programma’s en reglementen waarin je het tegenkomt.
Wat je aan het woord hebt als je het ergens ziet staan
Zie je facultatief staan, dan is er maar één vraag die telt: wat gebeurt er als ik niet meedoe? Bij een vak is het antwoord dat de opleiding niets van je verwacht. Bij een excursie is het dat je iets niet ziet en ook niets betaalt. Het woord zelf geeft dat antwoord niet; het schuift die vraag door naar de regel of de prijslijst eronder.
Precies daarom is facultatief een nuttig woord om te herkennen. Het staat er niet om je iets aan te raden of af te raden, maar om te melden dat de plicht ontbreekt. De rest moet je zelf wegen. Kom je in zo’n tekst nog een woord tegen dat je niet thuis kunt brengen, dan zoek je de betekenis van dat woord er in een paar regels bij.