Ironisch betekenis
De betekenis van ironisch is dat iemand het omgekeerde uitspreekt van wat hij werkelijk vindt, en dat spottend bedoelt zonder iemand te willen raken. Of een opmerking ironisch is, moet je uit de toon en de situatie opmaken.
Ironisch hoort bij ironie, een stijlfiguur die de taalkunde al eeuwen beschrijft. Het woord gaat twee kanten op: het kan gaan over een opmerking die je niet letterlijk moet nemen, en over een gebeurtenis waarin iets zit wat niemand zag aankomen. In het Engels luidt het ironic en in het Frans ironique. Buiten de taalkunde leeft ironie ook in de letteren en in de filosofie, waar Socrates het bekendste voorbeeld is van iemand die zich dommer voordeed dan hij was. Ontbreekt er nog iets? Stuur het in en maak kans op een Bol.com waardebon t.w.v. €100!
Wat voor woord is ironisch?
De betekenis van ironisch leunt op ironie: het is het bijvoeglijk naamwoord dat uit dat zelfstandig naamwoord is gevormd, met -isch erachter. Woorden.org, Encyclo en WikiWoordenboek noemen alle drie die woordsoort. Het woord telt drie lettergrepen en breekt af na de eerste drie letters, dus iro-nisch. De klemtoon ligt op de tweede lettergreep; in de uitspraaknotatie die drie bronnen geven, staat daarvoor een klemtoonteken voor de r. Verbogen wordt het ironische, zoals in een ironische opmerking. De vergrotende trap is ironischer, verbogen ironischere, en WikiWoordenboek voegt daar de partitieve vorm ironischers aan toe. Een overtreffende trap vult dat woordenboek niet in: die kolom blijft leeg. Bij hetzelfde lemma staat een geluidsbestand waarin het woord wordt voorgelezen.
Welk synoniem de woordenboeken bij ironisch geven
Woorden.org en WikiWoordenboek houden het bij een enkel synoniem: spottend. Encyclo zet er wel vormen bij die een mate aangeven – licht spottend, bedekt spottend en onschuldig spottend – en die laten zien aan welke kant ironisch staat: de zachte. Het puzzelwoordenboek waar Encyclo die vormen vandaan zegt te halen, voert vandaag zelf alleen spottend en spotachtig. Sarcastisch en cynisch krijgen bij WikiWoordenboek het label verwant begrip in plaats van synoniem, zonder dat er uitleg bij staat; wat de tweede van die twee inhoudt, lees je op onze pagina cynisch betekenis. Bij sarcastisch tekent Taaladvies.net aan dat iemand ook daarmee het tegendeel van zijn bedoeling kan zeggen, alleen met een scherpere toon en een kritischer houding ten opzichte van wie bespot wordt. Encyclo en Woorden.org wijzen tot slot op de tong in de wang, een uitdrukking waarin ironisch zelf niet voorkomt en die er toch op neerkomt.
Sinds wanneer staat ironie in het Nederlands?
Twee etymologische woordenboeken noemen onafhankelijk van elkaar hetzelfde jaartal. Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands wijst 1650 aan als de oudste Nederlandse vindplaats, bij Hofman, die het woord toen nog met een verouderde aanduiding voor scheldtaal verklaarde. Van Veen en Van der Sijs komen in hun etymologisch woordenboek bij datzelfde jaar uit, en het Chronologisch woordenboek doet hetzelfde. Bijna zeventig jaar later ligt er al een omschrijving die een lezer van vandaag zou herkennen: in 1719 heet het spot waarbij je met opzet iets anders zegt dan je meent, of zelfs precies het omgekeerde. Die vindplaats komt uit het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Het Franse ironie is nog een stuk ouder, want dat gaat terug tot de dertiende eeuw, maar gangbaar werd het daar pas vanaf de zestiende.
Vier vormen waarin ironie zich laat zien
Wikipedia onderscheidt vier manieren waarop ironie zich in een zin laat zien, en de zuinigste daarvan is het understatement: je zwakt een mededeling juist af, en daardoor komt zij harder aan. Daar staat de overdrijving tegenover, ook hyperbool genoemd, die iets juist zo opblaast dat het belachelijk wordt. Een derde manier is woordgebruik dat niet bij het onderwerp past, bijvoorbeeld wanneer een spreker onverwacht deftig of juist platvloers gaat praten. En dan is er de omkering die de woordenboeken geven: wie die vorm kiest, zegt precies het tegenovergestelde van zijn eigen mening. Schooltv maakt die omkering concreet: je zegt als grapje tegen iemand in bonte kleren dat hij er kleurloos bij loopt. Een ironisch bedoeld woord krijgt op papier vaak aanhalingstekens mee, merkt Taaleidoscoop op. Ironie is niet de enige stijlfiguur die het Nederlands kent; over een andere gaat onze pagina metafoor betekenis.
Waarom gaat ironie in geschreven tekst zo vaak mis?
In een gesprek hoor je aan iemands stem en zie je aan het gezicht of een opmerking serieus is. Een appje of een bericht heeft die signalen niet, en daarom loopt ironie daar volgens Wikipedia het vaakst op een misverstand uit: de lezer kan nauwelijks nagaan of de schrijver zijn woorden meent, tenzij het omgekeerde ervan onmiskenbaar waar is. Op internet wordt er daarom een smiley bij gezet, iets wat in de literatuur niet gebeurt. Er zijn zelfs auteurs geweest die een apart teken voor ironie wilden invoeren; in Nederland vielen daarbij de namen van Willem Frederik Hermans en Hugo Brandt Corstius. Anderen waren tegen, omdat zo’n teken de bedoelde dubbelzinnigheid juist zou wegnemen. Onze Taal legt de vinger op dezelfde plek, maar vanuit de ontvanger: sarcasme valt nog wel op, terwijl fijnere ironie meer kennis en context vraagt en zelfs dan een kwestie van interpretatie blijft.
Verbale en situationele ironie lopen in het dagelijks gebruik door elkaar
Ironisch dekt twee dingen, en ze worden geregeld voor elkaar aangezien. Verbale ironie is de opmerking waarin iemand iets anders zegt dan hij bedoelt; dat is wat de woordenboeken beschrijven. Bij situationele ironie zegt niemand iets: daar doorkruist de loop van de gebeurtenissen zelf een verwachting, en de uitkomst kan grappig of wrang uitpakken. Wikipedia geeft generaal John Sedgwick als voorbeeld: hij spotte in de Amerikaanse Burgeroorlog dat de vijandelijke scherpschutters zelfs een olifant zouden missen, en werd kort daarna door zo iemand doodgeschoten. Zeg je bij zulk toeval dat iets ironisch is, dan heb je het volgens Onze Taal over die tweede soort en niet over de eerste. Ver uit elkaar liggen ze niet, want in beide zit de tegenstrijdigheid die ook onze pagina paradox betekenis beschrijft: wat iemand bedoelt of wat er gebeurt, is het omgekeerde van wat er was gezegd of verwacht.