Autoriteit betekenis
De betekenis van autoriteit loopt drie kanten op: het woord noemt het overwicht waarmee iemand anderen meekrijgt, het staat voor de overheid en haar bevoegde organen, en het is de naam voor een deskundige op één terrein. Pas uit de zin eromheen blijkt welke van de drie je voor je hebt.
Autoriteit en auteur zijn familie van elkaar: achter beide woorden zit het Latijnse auctor, de maker of de zegsman. Het woord wordt dan ook zowel voor kennis als voor gezag gebruikt. Je komt het tegen in het bestuur, in het recht en in de sociologie, en net zo goed in een alledaags gesprek over wie op het werk het laatste woord heeft. Het is een vrouwelijk woord, dus je zegt de autoriteit en die autoriteit, met autoriteiten als meervoud. Ontbreekt er nog iets? Stuur het in en maak kans op een Bol.com waardebon t.w.v. €100!
Waarom autoriteit en auteur dezelfde wortel hebben
De betekenis van autoriteit is niet los te zien van een woord dat er op het eerste gezicht niets mee te maken heeft: auteur. In allebei zit het Latijnse auctor, en dat is wie iets ontwerpt, maakt of er de woordvoerder van is. Daarvan komt auctoritas, een vorm die letterlijk aangeeft dát iemand auctor is, en die stond voor gezag en voor waarborg; een tweede etymologisch woordenboek zet er garantie en machtiging bij. Onderweg naar het Nederlands, mogelijk via het Oudfrans, verdween de c uit de letterreeks -ct-, en dat gebeurde onder Franse invloed; bij auteur ging het precies zo. De typisch Nederlandse uitgang -eit bleef juist staan, en WikiWoordenboek voert het woord terug op het Frans: autorité met -iteit erachter. Gezag en auteurschap vertrekken in het Latijn dus van hetzelfde punt: wie iets gemaakt heeft, mag er ook over spreken. Meer vindplaatsen staan bij de Etymologiebank.
De ouderdom van autoriteit en de onrust in de spelling
Wie oude teksten leest, komt het woord in drie gedaanten tegen. Tussen 1510 en 1574 zijn achtereenvolgens auctoriteijt, autoriteyt en authoriteyt opgetekend, en die middelste vorm uit 1540 werd gebruikt voor goddelijk, geestelijk en kerkelijk gezag. Nog verder terug staat 1240: sinds dat jaar is het woord in het Nederlands opgetekend, en toen betekende het nog niet wat het nu betekent. Drie naslagwerken komen onafhankelijk op dat jaartal uit. Inmiddels heeft het Nederlands het woord zelf uitgeleend: het Fries kent autoriteit en het Indonesisch otoritét, beide in de betekenis gezag. De spelling bleef al die eeuwen onrustig voordat zij op autoriteit uitkwam, en ook bij de uitspraak bestaan er nog twee varianten naast elkaar, met en zonder de volle au-klank vooraan. Die geschiedenis verklaart twee spelfouten die nu nog worden gemaakt: er hoort geen c in en er hoort geen h in. Daarnaast staat achteraan -teit en niet -tijd.
Wat betekent autoriteit volgens de woordenboeken?
Leg twee woordenboeken naast elkaar en je ziet dat geen van beide een hoofdbetekenis aanwijst. Woorden.org opent met de toestand waarin iemand overwicht heeft; WikiWoordenboek zet juist de overheid vooraan en koppelt die aan het bevoegd gezag. Dat ordeverschil is zelf een mededeling. De drie lezingen die eruit komen zijn namelijk geen nuances van hetzelfde. De eerste is een toestand: er is iets waardoor anderen zich naar je richten. De tweede is een instantie, namelijk de overheid of wie haar vertegenwoordigt; in het Engels heet die lezing authority. De derde is een mens die een vakgebied door en door kent, zoals een orgelbouwer. Een puzzelwoordenboek gaat nog verder en geeft negentien invullingen, die lopen van heerschappij en ontzag tot bevoegdheid en instantie. Een toestand, een organisatie en een persoon – dat zijn drie soorten dingen onder één woord, en zonder de rest van de mededeling kies je er geen van.
Is deskundige een synoniem van overheid?
Het kortste synoniemenrijtje bij dit woord telt twee leden: deskundige en expert. Dat rijtje hoort uitsluitend bij de lezing van de deskundige, en daarmee is het probleem van alle synoniemenlijsten al zichtbaar. Woorden.org en encyclo geven er zes naast elkaar – macht, gezag, heerschappij, instantie, gezagsorgaan en deskundige – alsof ze onderling verwisselbaar zijn. Dat zijn ze niet: wie deskundige kan zeggen, kan daar geen overheid voor invullen. Synoniemen.net splitst de rijen daarom naar lezing en geeft bij de overheidskant onder meer bestuur, bewind, regime en gezagsdrager, en bij de gezagskant bevoegdheid, invloed, zeggenschap en overwicht. WikiWoordenboek noemt op zijn beurt maar twee begrippen verwant: gezag en prestige. Hetzelfde woord duikt daarnaast in dertien andere synoniemenrijen op, onder bestuur, overwicht, invloed, instantie en gezaghebber. Kies dus eerst de lezing en dan het synoniem. Wat iemand op zijn vakgebied sterk maakt, is weer een ander verhaal; zie daarvoor onze pagina competenties betekenis.
Waar stopt autoriteit en begint soevereiniteit?
Een autoriteit reikt niet verder dan één terrein, en daarbinnen staat zij bovenaan. Soevereiniteit werkt een maat groter: zij gaat over een staat of een samenleving in haar geheel, en elke afzonderlijke autoriteit valt daaronder. De omvang maakt dus het verschil. Dat is ook aan de woordvormen te zien. WikiWoordenboek noemt vijfendertig samenstellingen die op -autoriteit eindigen, waaronder douaneautoriteit, luchtvaartautoriteit en voedselveiligheidsautoriteit, en woorden.org zet daar een eigen, kortere lijst naast. Elk van die woorden bakent een terrein af: de ene autoriteit gaat over invoer, de andere over vliegen, en geen van beide over het geheel. In het recht en in een organisatie heet zo’n afgebakend terrein een bevoegdheid: wie die rechtmatig heeft, mag besluiten nemen, over het budget gaan en leidinggeven. Soevereiniteit laat zich niet op die manier opdelen; hoe dat hoogste punt werkt, staat op onze pagina’s soevereiniteit betekenis en wat betekent soeverein.
Autoriteit nastreven: dat kan maar in één lezing
Van de drie lezingen is de eerste de enige die geen persoon en geen organisatie aanwijst maar een toestand – en een toestand kun je nastreven. Dat verklaart waarom het woord ook buiten het woordenboek opduikt, daar waar iemand aan zijn gezag werkt; zelfs het vertrouwen in een webpagina wordt inmiddels autoriteit genoemd. Woorden.org geeft bij die eerste lezing dan ook het voorbeeld autoriteit uitstralen. De betekenis verschuift daarbij niet; alleen de vraag verschuift, van wat autoriteit is naar hoe je eraan komt.