Emancipatie betekenis
De betekenis van emancipatie verwijst naar de weg die een groep aflegt om na een lange achterstand dezelfde rechten en kansen te krijgen als de rest van de samenleving. Wie het woord gebruikt, denkt meestal aan vrouwen, maar het past net zo goed bij elke andere groep die een gelijke plek zoekt.
Het woord gaat terug op het Latijn, en het Nederlands kent het al meer dan vijf eeuwen. Eerst was het een term uit het recht; pas later ging het over hele groepen, en sinds ruwweg 1850 vooral over vrouwen. Je komt het nu tegen in de politiek, in de geschiedenisles en in het gesprek over mannen en vrouwen. Emancipatie is een de-woord en hoort bij het werkwoord emanciperen. Ontbreekt er nog iets? Stuur het in en maak kans op een Bol.com waardebon t.w.v. €100!
Wat betekent emancipatie, simpel gezegd?
De betekenis van emancipatie komt kort gezegd neer op inhalen. Een groep die lang minder mocht of minder kansen kreeg, werkt ernaartoe om gelijk behandeld te worden. Dat kan over rechten gaan, zoals zelf een contract mogen tekenen, maar ook over zelfstandigheid en eerlijkere verhoudingen. Meestal gebruik je het woord voor een hele groep; over een enkel persoon hoor je het minder. Een ouder woord met dezelfde strekking is ontvoogding: je komt onder het gezag van een ander uit. Handig om te weten is dat emancipatie twee lagen heeft. Er is gelijkheid op papier, zoals die in de wet staat, en gelijkheid in het gewone leven. De eerste is een flinke stap vooruit, maar levert de tweede nog niet vanzelf op. Wie meer wil lezen over zelf beslissen, kan terecht op de pagina autonomie betekenis.
Gaat het alleen om de emancipatie van de vrouw?
Nee, al ligt die gedachte voor de hand. Dat het woord vooral aan vrouwen doet denken, heeft een duidelijke reden. Een getrouwde vrouw mocht tot 1 januari 1957 juridisch niet zelfstandig handelen: zonder haar man kon ze bijvoorbeeld geen bankrekening openen. Toch noemt de geschiedenis veel meer groepen. Joden kregen in 1796 dezelfde burgerrechten als anderen en mochten toen voor het eerst lid worden van een gilde. Katholieken, die in de Republiek geen overheidsfunctie mochten bekleden, kregen in 1853 hun eigen bisschoppen terug. Biseksuelen, transgenders, homo’s en lesbiennes zoeken eveneens een gelijkwaardige plek; meer daarover lees je bij LHBTI betekenis. Ook de moslimgemeenschap, ontstaan door gastarbeid en gezinshereniging, en psychiatrische cliënten horen in dit rijtje.
Uit welke Latijnse delen is emancipatie opgebouwd?
Emancipatie gaat terug op het Latijnse emancipatio, het zelfstandig naamwoord bij het werkwoord emancipare. Haal je dat werkwoord uit elkaar, dan vind je twee stukken. Vooraan staat ex-, dat uit betekent. Daarachter zit mancipare: iets met een plechtige handeling verkopen of overdragen. Dat woord is volgens het etymologisch woordenboek waarschijnlijk gevormd uit manus en capere, de Latijnse woorden voor hand en nemen; helemaal zeker is die laatste stap dus niet. In het Romeinse recht liet een vader met emancipatio zijn zoon op plechtige wijze vrij uit zijn gezag. Ook in onze taal was het woord eerst een rechtsterm. De ruimere betekenis, loskomen van een gezag dat over je heerst, kwam pas later.
Emancipatie in het recht, de geschiedenis en de samenleving
Het woord heeft drie gebruiken, en het eerste komt uit het recht. Daar betekent emancipatie dat iemand onder voogdij uitkomt en dezelfde rechten krijgt als een volwassene; voor een minderjarige heet dat in Nederland handlichting. Een voorbeeldzin in die juridische zin: “Door de emancipatie in de wet heeft een getrouwde vrouw nu dezelfde rechten als haar man.” Het tweede gebruik is historisch: het vrijmaken van slaven en het afschaffen van de slavernij. De Emancipatiewet maakte daar op 1 juli 1863 een eind aan in Suriname en op de Nederlandse Caribische eilanden, en die afschaffing zelf heette de emancipatie. Wat er elk jaar op 1 juli wordt gevierd, lees je bij Keti Koti betekenis. Het derde is het maatschappelijke gebruik waar deze pagina mee opende: een groep die streeft naar gelijke rechten, zelfstandigheid en eerlijke verhoudingen.
Wat is het verschil tussen emancipatie en feminisme?
Emancipatie is het doel, of de weg ernaartoe: een gelijke positie. Feminisme is een verzamelnaam voor stromingen en bewegingen die de ongelijke machtsverhoudingen tussen de seksen onder de loep nemen en die emancipatie willen bereiken. Feminisme richt zich dus op vrouwen, terwijl emancipatie over elke achtergestelde groep kan gaan. Een feministe zet zich in voor emancipatie, maar wie over emancipatie praat, heeft het niet per se over vrouwen. Tijdens de tweede feministische golf, die drie decennia besloeg, van de zestiger tot de tachtiger jaren, liep er zelfs een scheidslijn door de vrouwenbeweging. De emancipatiebeweging zocht verandering via de bestaande instellingen. De feministische beweging koos een eigen koers, in losse groepen die buiten die instellingen om werkten.
Moeten mannen ook emanciperen?
Bij de emancipatie van vrouwen hoort ook een rol voor mannen. Er wordt daarom gezegd dat mannen moeten mee-emanciperen: ze helpen zelf mee aan een gelijke positie voor vrouwen. Denk aan de verdeling van zorgtaken, een van de punten waar de tweede feministische golf zich op richtte. Het werkwoord kan ook wederkerend: “Zijn broer kookt en wast mee, maar in zijn denken emancipeert hij zich maar langzaam.” Zo’n zin laat zien dat het om meer gaat dan taken overnemen. Ook het CBS kijkt naar beide kanten. De Emancipatiemonitor, die het ministerie van OCW betaalt, beschrijft hoe vrouwen en mannen ervoor staan. Zo bekeken is emancipatie niet alleen een zaak van de groep die achterstond.
Geëmancipeerd, emanciperen en andere woorden met emancipatie
Het werkwoord bij emancipatie is emanciperen, met als vormen emancipeerde en heeft geëmancipeerd. Dat voltooid deelwoord gebruik je ook als bijvoeglijk naamwoord. De betekenis van geëmancipeerd is dat iemand zelfbewust in het leven staat en zich niet meer laat afremmen door wat de samenleving van hem of haar verwacht op grond van geslacht of huidskleur. Een voorbeeld: “Tante Els was voor haar generatie opvallend geëmancipeerd; ze verdiende haar eigen geld.” Let op het trema: je schrijft geëmancipeerd, met twee puntjes op de e na ge-. Woorden die er dicht bij liggen zijn gelijkgerechtigd en vrijgevochten. Emancipatie zelf zit in veel samenstellingen. Je leest over vrouwenemancipatie en homo-emancipatie, over de emancipatiebeweging en de emancipatiestrijd, en over emancipatiebeleid. Het meervoud is emancipaties.
Van een Romeinse vader tot gelijke kansen: emancipatie in het kort
Emancipatie begon als een plechtige handeling waarmee een Romeinse vader zijn zoon uit zijn macht liet gaan. Inmiddels gebruik je het woord voor de inhaalslag van elke groep die een achterstand wegwerkt. Wat in al die gevallen gelijk blijft, is de richting: van afhankelijk naar zelfstandig, en van minder rechten naar dezelfde rechten. Kom je het woord tegen, vraag je dan af wie er gelijk wil worden en hoe ver die gelijkheid al reikt: op papier, in de praktijk of allebei. Pas als ook de praktijk meegaat, is een groep echt op gelijke hoogte gekomen.